Oʻzbekistonning islom meʼmorchiligi

Koʻp sayohatchilar Oʻzbekistonga aynan meʼmorchilik uchun keladi. Mamlakatda X asr gʻisht terimidan XIX asr saroylarigacha boʻlgan ming yillik islom qurilishi saqlangan, uning katta qismi taʼmirlangan va hozir ham foydalanilmoqda. Hikoyalarni gid aytib beradi, bu sahifa esa sizga kerakli soʻz boyligini beradi.

Toʻrtta bino turi

Masjid

Makkaga qaratilgan ibodat joyi, unda qibla yoʻnalishini koʻrsatadigan mehrob — tokcha bor. Katta jome masjidlarining keng hovlilari boʻladi, mahalla masjidlari esa kichikroq, koʻpincha oʻyma ustunlarga tayangan yogʻoch ayvonli. Ularning baʼzilari hozir ham faol, shuning uchun kiyinish qoidasi va namoz vaqtlarini aniqlang.

Madrasa

Diniy oʻquv yurti. Tarhi doim bir xil: mahobatli kirish peshtoqi, ikki qavatli talabalar hujralari bilan oʻralgan hovli, burchaklarda esa gumbazli dars xonalari yoki masjid. Hozir koʻp madrasalarning sobiq hujralarida hunarmandlar ustaxonalari va doʻkonlar joylashgan.

Maqbara

Hukmdor, avliyo yoki olim qabri, odatda sagʻanali gumbazli xona, haqiqiy dafn joyi esa pastdagi sardobada boʻladi. Eʼzozlangan zotlarning maqbaralari ziyoratgoh boʻlib, u yerda duo qilayotgan oilalarni koʻrasiz.

Minora

Azon aytilgan va karvonlar uchun moʻljal vazifasini ham bajargan minora. Oʻzbekistondagi minoralar baland, dumaloq va yuqoriga qarab ingichkalashib boradi, gʻisht naqshlari yoki koshin kamarlari bilan bezatilgan.

Asosiy meʼmoriy atamalar

• Peshtoq: ravoqli kirishni oʻrab turgan baland toʻrtburchak portal; binoning yuzi.
• Ayvon: bir tomoni ochiq, odatda hovliga qaragan gumbazli zal.
• Muqarnas: tokchalarni toʻldiradigan va devordan gumbazga oʻtishni taʼminlaydigan ari uyasiga oʻxshash gumbaz bezagi.
• Girix: bir-biriga kirishgan yulduz va koʻpburchaklardan tuzilgan geometrik naqshlar.
• Majolika va mozaik koshin: boʻyalgan yoki boʻlaklarga kesib terilgan sirlangan bezak.
• Kufiy va suls: peshtoqlardagi bitiklarda qoʻllanadigan xattotlik uslublari.

Bezak qanday rivojlangan

Ilk davr (IX–XII asrlar): bezak gʻishtning oʻzidan yaratilgan, u yorugʻlikka qarab oʻzgaradigan naqshlar bilan terilgan. Buxorodagi Somoniylar maqbarasi va Minorai Kalon — bu davrning durdonalari.

Temuriylar davri (XIV asr oxiri va XV asr): mahobatli koʻlam, qoʻsh gumbazlar va feruza, kobalt va oq rangli sirlangan koshinlarning gullab-yashnashi. Samarqanddagi Bibixonim masjidi, Goʻri Amir va Shohi Zinda majmuasini hamda Shahrisabzdagi Oqsaroyning ulkan vayrona peshtoqini koʻring.

Shayboniylar va keyingi davrlar (XVI–XVII asrlar): Buxorodagi yirik ansambllar va savdo toqlari, Registondagi jasur tasviriy koshinlari va zarhal ichki qismlari bilan Sherdor va Tillakori madrasalari.

Xonliklar davri (XVIII–XIX asrlar): koshinli minoralari, oʻyma yogʻoch ustunli saroylari va shinam hovlilari bilan Xivaning devor bilan oʻralgan ichki shahri.

Albatta koʻrish kerak boʻlgan obidalar

Samarqand

• Registon: dunyodagi eng buyuk maydonlardan birini oʻrab turgan uchta madrasa.
• Shohi Zinda: ikki asr davomida koshinkorlik qanday rivojlanganini koʻrsatadigan maqbaralar koʻchasi.
• Goʻri Amir: qovurgʻali gumbazli va zarhal ichki qismli Temur maqbarasi.
• Bibixonim: oʻz davrining eng katta masjidlaridan biri.

Buxoro

• Poyi Kalon ansambli: Minorai Kalon, masjid va Mir Arab madrasasi.
• Somoniylar maqbarasi: naqshinkor gʻishtdan qurilgan mukammal kub.
• Labi Hovuz: tarixiy hovuz atrofidagi madrasalar va xonaqoh.
• Chor Minor: toʻrtta minorali kichik va oʻynoqi darvozaxona.

Xiva

• Ichan qalʼa: devor bilan oʻralgan ichki shahar.
• Kalta Minor: butunlay koshin bilan qoplangan, qurilishi tugallanmagan minora.
• Juma masjidi: ikki yuzdan ortiq oʻyma yogʻoch ustunli zal.
• Islomxoʻja minorasi: shahardagi eng baland minora, undan devorlar ortiga manzara ochiladi.

Tashrif uchun maslahatlar

• Peshtoqlarni erta tong yoki kech kunduz yorugʻida tomosha qiling.
• Gumbaz va peshtoqlar ichida yuqoriga qarang: eng nafis ishlar koʻpincha tepada.
• Faol diniy joylarni hurmat qiling: odobli kiyim, past ovoz, namoz oʻqiyotganlarni suratga olmang.
• Shohi Zinda va Registonda gid oling, aks holda tafsilotlarni oson oʻtkazib yuborasiz.

Bu binolar ortidagi sulolalar haqida Ipak yoʻli tarixi boʻyicha qisqa qoʻllanmamizda oʻqing.

Meʼmorchilikka yoʻnaltirilgan safar

Meʼmorchilik ixlosmandlari, oʻquv guruhlari va fotograflar uchun dasturlar tuzamiz: tajribali gidlar va asosiy obidalarda eng yaxshi yorugʻlikda vaqt. Qiziqishlaringiz va sanalaringiz bilan ariza yuboring — dastur va narxni tayyorlaymiz. Telegramda @GlobalDestination1 ga yozing yoki +998 99 760-82-33 raqamiga qoʻngʻiroq qiling (WhatsApp ham bor).